Beograd na dlanu

Prve redovne i črezvičajne skupštine srpske

Slobodne Novine – Skupštine iz vremena prvog srpskog ustanka su ustanova običajnog prava kojoj je, samim ustankom i njegovom dugotrajnošću, dat i ustanički, revolucionarni karakter. Jednom u ustanku, pobunjeni narod osećao je potrebu i da ga organizuje, da mu odredi vođstvo, da ustaničkoj vojsci i narodu dade starešinstvo i da na oslobođenoj teritoriji koja je bila očišćena od Turaka organizuje novi život.

Misao o vođstvu i organizaciji nije se nametala samo stvarnom potrebom. Ona je bila, vrlo jasno, izražena i u narodnoj tradiciji. I ma da je jasno da se izvor i poreklo ustanove naših starih ustaničkih skupština ne može tražiti u naslonu na srednjevekovne sabore, ne može se odricati da narod nije znao šta je zajedničko rešavanje i zajednička odgovornost utoliko pre što je, u svim našim krajevima, u raznim oblicima, sve do prvog ustanka a i posle njega, bilo ustanova preko kojih je narod, bez obzira na vlast pod kojom se nalazio, ponajčešće u okviru kakve lokalne autonomije, sam rešavao neka pitanja koja su ga interesovala.

Knežinske skupštine

U Beogradskom pašaluku, sve do početka ustanka pa i posle, bile su uobičajene knežinske skupštine. To je bila takođe ustanova lokalne autonomije, kakva se za vreme turske uprave u našim krajevima praktikovala na više mesta, naročito u krajevima pojedinih planinskih sistema. Pa i sam hatišerif koji je Srbima u Beogradskom pašaluku dala Porta posle Kočine krajine sadržao je izvesne karakteristike autonomnog uređenja.

U radu knežinskih skupština učestvovale su narodne starešine jedne knežine; kad je izbio ustanak, šta je, dakle, bilo logičnije, nego da se od knežinskih skupština naprave nahijske, a od nahijskih skupštine naroda, tj. glavnih narodnih starešina iz celog pašaluka, i ostalog pobunjenog kraja.

Prvo što su učinili zaključivši da dignu ustanak, Karađorđe i njegovi drugovi sazvali su na jedan sastanak, na „skupštinu narodnu“ (taj naziv sačuvan je kod svih memoarista toga doba, a upotrebljava se i u zvaničnoj prepisci ustaničkoj) uglednije ljude Kragujevačke i Beogradske nahije.

Sastanak je bio u Orašcu (24. 4 – 3. 5. 1804; nap. nov.), gde su stvarno donesene odluke da se ustanak diže i gde je, za organizatora i vođu ustanka, bio izabran Karađorđe.

Članovi ustaničkih skupština Karađorđeva vremena bili su, pre svega, narodne starešine. To su bili predstavnici građanske i vojne uprave, lica velikog ugleda i velike moći, vrlo popularna koja su, u isto vreme, upravljala i ustaničkim operacijama ratnim na pojedinim sektorima. Na te položaje ta lica su dolazila ili time što ih je postavio sam Karađorđe, ili izborom i potvrdom same skupštine.

Ustaničke skupštine

Ustaničkih skupština, i po nazivu i u suštini, bilo je nekoliko vrsta. Najviše je bilo običnih skupština koje su održavane prema ustaničkoj potrebi; docnije, one su redovno održavane o Novoj godini, stalno u Beogradu. Njima je prisustvovalo najviše 60‒80 lica iz celog pašaluka. Jedna „slavna“ narodna skupština održana je sredinom decembra 1808. u Beogradu. Po broju učesnika, ona je svakako i jedna od najvećih, a važna je i po odlukama koje je donela.

Naposletku, kod memoarista ostala nam je zabeležena i jedna „črezvičajna“, vanredna i tajna skupština, održana u Hasanpašinoj Palanci (Smederevska Palanka; 2‒8. 10. 1809; nap. nov.), u jednom kritičnom trenutku, kojoj su prisustvovale samo najznatnije vojne starešine (tema je bila ruska vojna pomoć ustanicima; nap. nov.).

Skupštine su, redovno, održavane u prisustvu samog Karađorđa. U njihovu radu on je uzimao aktivnog učešća. On, istina, nije držao velike „besede“ kakve će knez Miloš uobičajiti nešto docnije, ali je govorio, davao obaveštenja i postavljao pitanja. Ima dokaza da je energičnije nastojao da se skupštinski zaključci tačno izvršuju, dok je obrnut slučaj sa zaključcima koje je donosio Praviteljstvujušči savet srpski. Karađorđe je, uostalom kao i knez Miloš, bio bliži skupštini narodnoj nego Savetu.

Ustaničke skupštine trajale su samo po nekoliko dana. Održavane su, po pravilu, na nekom skrovitom mestu, na otvorenom prostoru s početka, a docnije u ogradama manastira, crkava ili državnih nadleštava. Sazivane su Karađorđevim pismom pojedinim starešinama, ali ima i slučaja da je sazivanje vršeno i od strane Saveta. Rešavale su sve važnije tekuće poslove.

U ime naroda

Tako su skupštine iz vremena prvog ustanka:

1. vršile akta suverene volje narodne, birajući Karađorđa za vrhovnog starešinu i vožda, i dajući mu pravo da upravlja narodom i ustankom. Tu svoju suverenost skupštine narodne imaće priliku da još nekoliko puta potvrde, učvršćujući Karađorđa u vlasti koju su mu dale. Zakletvu je Karađorđe u dva maha polagao pred skupštinom narodnom; skupština narodna zaklinjala se Karađorđu. Skupštine prvog ustanka vršile su, dakle, i akta ustavnog karaktera;

2. donosile odluke o uspostavljanju sudova u zemlji i učestvovale u organizaciji upravnih vlasti, sa željom da se u oslobođenoj zemlji zavede što bolji pravni poredak;

3. odlučivale o ratnim operacijama i donosile odluke o pojačanju vojnih efektiva; skupštine narodne prvog ustanka mnogo su se bavile pitanjima vojne organizacije, jer je od nje zavisio uspeh ustanka;

4. odlučivale o sklapanju zajmova na strani i donosile odluke kako će ce platiti vojne nabavke;

5. donosile odluke o ratu i miru, kao i o uslovima primirja; orašačka skupština donela je odluku o dizanju ustanka; ostružnička skupština formulisala je prve uslove za mirenje; sve važnije intervencije koje su, u tome pogledu, vršili Karađorđe i narodne starešine u odnosu prema Turcima ili inostranstvu vršene su u ime naroda, a odluke o njima donošene su na skupštinama, ili su ih skupštine naknadno odobravale; iz svoje sredine skupštine su birale deputate i deputacije da ih zastupaju bilo kod Porte, bilo kod drugih stranih dvorova; žalbe sultanu ili molbe dvorovima, redigovane na samim skupštinama, pisane su u ime naroda, a Karađorđe ih je potpisivao prvi, u svojstvu vrhovnog komandanta i predvoditelja naroda;

6. razrezivale danak na pojedine nahije i donosile sve druge značajnije odluke finansijske prirode; skupštine narodne odlučivale su da li će se ili ne platiti Turcima danak, od koga, kako i koliko danka mora se pokupiti, koliko će se od danka upotrebiti na ratnu spremu, ko će izdržavati vojsku; isto tako skupštine prvog ustanka pregledale su godišnje račune i odobravale ih, a u njihov delokrug spadalo je i pitanje povećanja danka ili razrezivanje i kupljenje specijalnog danka u ratne svrhe;

7. uređivale sva verska pitanja i postavljale crkvene starešine;

8. iznosile i rešavale sve žalbe iz naroda; narodne skupštine prvog ustanka, ne jednom, pozivale su i na odgovornost uzimale pojedine narodne starešine, saslušavale ih i kažnjavale za učinjene zloupotrebe.

Poštovani čitaoci, na kioscima je novi broj Slobodnih Novina!

Slobodne Novine

Slobodne Novine

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

Direktno

Dobra vest

Naslovna za sredu 17. 06. 2020.

Loša vest

Uzbunjivač

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x